e-gazete

Makedonya’da Türkçe kelimeler

Makedonya’da Türkçe kelimeler

Malumunuz insanlar kelimeler ve kavramlarla anlaşır, uzlaşır dahası düşünür.

Örneğin bir dilin içinde “inşaallah” kelimesi yoksa bu kavramla anlatılmak istenen manayı, anlamı ve mefhumu da düşünenler yok demektir. Olayların ve hadiselerin meydana gelme noktasında Allah’ın takdiri düşünülmüyor, kadere iman kalplere inmiyor demektir.

İnşallah der geçeriz halbuki. Bir dilin ağız veya lehçe farkları da düşünce hayatı ve bakış açısı, tarih farklılıklarını ifade eder. Söyleyiş tarzında bile nice tefekkür ve düşünce kırıntıları vardır da ancak bunu dil ve mana üstadları ancak anlarlar.

Türkiye’nin daha çok Karadeniz yöresinde yaygın olan “haçan” ve “çimmek” kelimesi neden Makadonya’nın Ustrumca şehrinde daha yaygınca kullanılır?

Osmanılı’nın kuruluş yılları olan 14. ve 15. asırda bu topraklara gelenler Karadeniz yöresinden mi geldiler? Ve gelirken bu ve benzeri kelimeleri de beraberinde mi getirdiler?

Sadece onlar değil kelimeleri de göçebe oldu ve buralara kadar geldi. Demek kelimlerlerle sözler; sözlerle de manaları ve derken bu dil kütlesinin üzerinde taşıdıkları kültürler de bu topraklara kadar sürüklenerek geldiler. Olamaz mı yani!

Kopça nedir bilir misiniz? Her Karadenizli kopçanın düğme olduğunu bilir. Fakat Ustrumca'lılar da düğmeye “kopça” der. Bu benzerliğe tesadüf gözüyle bakabilir miyiz.

Asla!

Bu kopçayla binlerce kilometrelik mesafeye rağmen her iki kültürün yakasını birbirine tutturmaya çalışmak bize düşen bir görev. Bu bakımdan bu toprakların kültür düğmeleri, kelimeden kopçaları çoktur; belki binlerle.. Hepsini burada hatırlayıp üzerindeki tozu almak ve bağlamak bizi aşar. Fakat karınca kararınca..

ULİCE:

Büyük anlamına geliyor. Daha çok Gostivar’da kullanılıyor. Büyük insan, saygılı insan, baş insan anlamı da var. Çünkü biraz günümüzde az bozulsa da misafir oturma düzeninde ulicenin, insanlar için ayrılmış özel oturma yeri vardır.

HAÇAN:

Ustrumca Türkleri kullanıyor bu kelimeyi. Ne zaman ki, o vakit gibi anlamları var. Karadeniz ağzında da bu kelime çok kullanılıyor. “Haçan geldin” mesela. “Ne zaman geldin” demektir.

BILDIR:

Mehmet Akif’in Safahat’ında da rastladığım “bıldır; “geçen sene” demek. Günümüz Türkiye Türkçesi’nde bu kelimeyi kullanmıyoruz. Anadolu’da Ordunun Aybastı’sında ve Gaziantep’te kullanan ağızlar vardır. Fakat bu kelime Makedonya Türkleri’nde (Gostivar) sıklıkla kullanılıyor.

“Bıldır sezon daha iyi geçmişti” cümlesinde olduğu gibi. Görünen bu yapıya göre Gostivar’da yaşayan Türklerin demek Antep'le Ordu’yla bir türlü alakası var.

Çünkü Ordu’nun önemli bir kısmanda bulunan Aleviler ile (Kızılbaşlar, Nalcılar, Bektaşiler) yaşar. Gostivar’da yaşayan gerçi günümüzde sönmeye yüz tutmuş olan Bektaşilerin aynı kökten geldiklerini ve bu kelimeyi taa oralardan getirdiklerini söyleyemez miyiz?

ÇADIR:

Bizim şemsiye dediğimize burada çadır diyorlar. Makedonca'nın etki ve kabullenişinin etkisi olduğuna inanıyorum. Yani bu kelime Türkler’den önce Makedonlara geçmiş, daha sonra da oradan da tekrar beraber yaşadıkları Türklere anlamını kaydırarak geçtiğini düşünüyorum. Yoğurt ve ayranda da buna benzer bir anlam kayması ve kullanım farklılığı bulunuyor.

HİZALANMAK

Ustrumca Türkleri’nde zorlanmak zorlamak anlamı var. Kendini bu kadar zorlama mesela.

EVETLEMEK:

İşi aceleye getirerek yapmaya çalışmak anlamı var. Üsküp Türkçesi’nde bu kelimeyi sıkça kullanırlar.

GEÇİNMEK

Anlam kaymasına uğrayan kelimelerden. Biz de bu kelimeyi kullanırız. Bizdeki anlamı parasal imkan, maddi olanak anlamına gelir. “Şu maaşla evimi geçindiriyorum” cümlesinde olduğu gibi. Fakat burada bir şahsın keyfi durumu ve halini ifade eder. “Nasıl geçindin” demek memnun musun, değil misin anlamına gelir.

PİŞMEK

Biz de yemek pişer buralarda ise meyvelerin olgunlaşmasına denir. “Elmalar pişti.” sözünü duyarsanız bu elmalar tencerede filan değil dallarında pişmiş, yani olgunlaşmıştır.

BEKLEMEK:

Korumak demektir. Rüzgâra karşı beklemeyesin. Yani kendini rüzgârdan koru demektir. Bizde beklemek durmak demektir.

SALDIM:

İndirim yaptım. Fiyatları düşürdüm demek. “Saldım çayıra mevlam kayıra” gibi abir anlamı asla yoktur.

FACA:

Yüz demek. İnsan yüzü yani. Belki batı dillerinden geçmiştir. Bizde de faça kelimesi vardır. Fakat anlam kayması olmuş. Farsçanın feçesiyle alakası var mı bilmiyorum.

İMİŞİM:

Oradaymışım demek. Gostivar ağzında. İsın.. sen misın.

BEDEVİ:

Yüksek uzun ve cüsseli insan demek (Gostivar). Bedevi bizde cahil anlamındadır. Burada böyle bir anlamı yoktur. Biri size buralarda “ne bedevi adam” derse darılmayın da üzülmeyin de.

KOMBİ:

Bizim minübüslerin adı burda kombidir. Türkiye kombi “doğalgaz kombidir.” Doğal gaz aparatıdır.

PLİN:

Gaz demektir. Yakıt olan gaz tabi bu. Arabanın gazı değil.

ÜLESIN:

Kalkandelen ağzında “öylesin” demek. Yoksa ölmekle alakası yoktur. “Siz Gostivarlılar ülesiniz,” ölün anlamına gelmiyor “siz eskidenberi de şimde de hep böyleydiniz” demektir. Anlamı genellikle negatiftir.

e-max.it: your social media marketing partner

Please publish modules in offcanvas position.